FESTIWAL HELENY MODRZEJEWSKIEJ

Chciałbym opowiedzieć o mojej ciernistej drodze do realizacji filmu „Chopin. Pragnienie miłości”. Pięć razy byłem bardzo blisko reżyserowania tego filmu, lecz pięć razy z rzędu spotkały mnie straszliwe niepowodzenia, które do dziś prześladują mnie w koszmarnych snach.

1980 rok. Otrzymałem azyl polityczny w Stanach Zjednoczonych, rozpoczynając nowy rozdział mojego życia.

1981 rok. Pod koniec tego roku Paul Kohner, wybitny agent, zadzwonił do mnie, prosząc, abym przyjechał do Los Angeles. Chciał podpisać ze mną kontrakt i zostać moim agentem. Był to ogromny zaszczyt. Reprezentował już elitę Hollywood – scenarzystów, reżyserów i producentów – a także wielkich twórców z zagranicy, w tym Akirę Kurosawę, Franco Zeffirellego, Luchina Viscontiego, Michelangela Antonioniego oraz Miloša Formana. Nie muszę dodawać, jak bardzo byłem dumny, że znalazłem się w tym gronie.

Trzy tygodnie po moim przyjeździe do Los Angeles Paul Kohner zorganizował dla Roda Steigera projekcję mojego filmu telewizyjnego „Mistrz”. Film okazał się wielkim sukcesem, uznanym przez widzów i krytyków za arcydzieło. Zdobył Prix Italia (Europejskiego Oscara) i został sprzedany niemal do wszystkich telewizji na całym świecie.

Oto historia tego filmu.

Czas niemieckiej okupacji. Po klęsce Powstania Warszawskiego grupa uchodźców znalazła schronienie w refektarzu starego klasztoru, położonego kilka kilometrów od Warszawy. Ogromny tłum wypełnia przestrzeń po brzegi. Nasza uwaga skupia się na starym człowieku. Trzymając w prawej ręce egzemplarz „Makbeta”, z wielkimi emocjami informuje wszystkich dookoła, że jest aktorem i przygotowuje się do roli Makbeta. Jego niezwykła twarz przypomina rzeźbę mistrzowsko wykutą przez wielkiego Rodina. Gdy starzec głośno oznajmia, że po wojnie wystawi swojego „Makbeta” na głównej scenie teatralnej w Warszawie, potężna eksplozja rozrywa mury klasztoru.

Polscy partyzanci wysadzili most niezwykle ważny dla Niemców. W ramach kary Niemcy postanowili wziąć zakładników.

Oficer Gestapo wpada do wnętrza klasztoru i zaczyna losowo wybierać zakładników. Nagle wyrywa starcowi dokumenty. Czytając na głos, że jego zawodem jest księgowy, starzec gwałtownie protestuje:

„Nie jestem księgowym, jestem aktorem”.

Podczas wojny my, Polacy, ukrywamy nasze prawdziwe zawody. Niemiec mówi surowo:

„Jak możesz mi udowodnić, że jesteś aktorem?”

„Mogę zagrać dla pana monolog Makbeta – ten, w którym mówi: Czy to sztylet, który widzę przed sobą?”

Niemiec szybko podchodzi do żołnierza, wyciąga z pochwy bagnet i podaje go starcowi. Lecz ten odpowiada:

„Nie potrzebuję rekwizytu, ponieważ Makbet widzi sztylet tylko w swojej wyobraźni”.

Niemiec przerywa uprzejmie:

„Proszę być tak miły i zagrać monolog z niemieckim bagnetem”.

Starzec zaczyna grać z narastającą furią. Jego występ jest genialny, zapierający dech w piersiach. Na końcu z pogardą rzuca bagnet u stóp Niemca, na jego lśniące buty. Oficer jest zaskoczony i gdy wydaje się, że za chwilę wybuchnie gniewem, nagle wstaje i mówi uprzejmie:

„Tak! Jest pan aktorem!”

Po czym z tajemniczym uśmiechem dodaje:

„A ponieważ pański Makbet był tak znakomity, zasługuje pan na szczególne traktowanie”.

I popycha starca pod ścianę, gdzie dziewięciu wybranych zakładników czeka już na egzekucję.

Rod Steiger, który miał doświadczenie teatralne, był niemal szalony z zachwytu nad tą historią i postanowił wyprodukować film, sam grając rolę starego człowieka. Mnie zaangażował jako reżysera. Jednak gdy byliśmy w połowie przygotowań, wspaniała rezydencja Steigera w Malibu spłonęła doszczętnie, niszcząc wszystkie jego pamiątki, w tym dwa Oscary.

Steiger załamał się psychicznie i dwie silne pielęgniarki musiały siłą zawieźć go do szpitala.

To było moje pierwsze niepowodzenie – ja sam byłem bliski obłędu.

1983 rok. Paul Kohner przedstawił mnie młodemu producentowi, Harry’emu Clintonowi. Po obejrzeniu mojego filmu był nim zachwycony i zaproponował mi reżyserię scenariusza zatytułowanego „Sto strzał”. Wręczając mi scenariusz, powiedział, że mogę dostać tylko 21 dni zdjęciowych, w tym 12 nocy. Ta informacja bardzo mnie zdenerwowała. Według europejskich standardów reżyser pełnometrażowego filmu potrzebuje co najmniej 45 dni zdjęciowych. Zamiast powiedzieć mu, jak bardzo jestem szczęśliwy z tej propozycji, spontanicznie stwierdziłem, że w Hollywood może znaleźć dziesiątki reżyserów, którzy znają się na kinie akcji lepiej ode mnie.

Paul Kohner był tą głupią decyzją bardzo rozczarowany i powiedział, że odrzucając projekt, przypiąłem sobie łatkę nadmiernie wybrednego europejskiego reżysera, zainteresowanego wyłącznie filmami artystycznymi.

1985 rok. W konkursie na stanowisko profesora na UCLA zdobyłem pełny etat profesorski na trzecim szczeblu. W 2015 roku przeszedłem na emeryturę jako profesor zwyczajny – szczebel siódmy.

Rok 1985. Rumuński producent Karmino Tadarescu, po obejrzeniu „Nocy i dni”, wręczył mi scenariusz zatytułowany „Dama kameliowa”, mówiąc, że chce, abym go wyreżyserował. Umówiliśmy się na spotkanie w następnym tygodniu. Nigdy już do niego nie doszło. Szesnastoletni syn znanego prawnika, nieślubne dziecko, naćpany narkotykami, spowodował czołowe zderzenie i zmiażdżył samochód Tadarescu, zabijając go na miejscu. Było to moje trzecie niepowodzenie, które pogrążyło mnie w głębokiej depresji.

1987 rok. Kanadyjski producent Sam Sanders miał scenariusz zatytułowany „Kamizelka” – opowieść o Jezusie Chrystusie. Szukał reżysera z klasą. Po obejrzeniu „Nocy i dni” podpisał ze mną kontrakt na reżyserię. Trzy dni przed wyjazdem do Hiszpanii, gdzie mieliśmy rozpocząć zdjęcia, ukazał się film „Ostatnie kuszenie Chrystusa”. Film rozwścieczył środowiska religijne. Fanatyczni ekstremiści zaczęli palić kina. W tej sytuacji Sanders wstrzymał produkcję. Było to moje czwarte niepowodzenie.

1998 rok. Samuel Grogg, jeden z wybitnych producentów, dwukrotny laureat Oscara, wykładał produkcję na UCLA. Byliśmy bliskimi przyjaciółmi, a jego żona była Polką. Pewnego wieczoru, podczas kolacji, Sam zapytał mnie, czy mam jakieś plany reżyserskie. Wspomniałem o moim scenariuszu „Chopin. Pragnienie miłości”. Po lekturze wykrzyknął entuzjastycznie:

„To będzie mój trzeci Oscar!”.

Niestety los okazał się dla Sama okrutny. Z powodu złych inwestycji zbankrutował i stracił niemal cały majątek. Z wielkim bólem powiedział mi:

„Przepraszam, Jerzy, ale muszę wstrzymać produkcję twojego wspaniałego scenariusza”.

I rozpłakał się.

To było moje piąte niepowodzenie.

Ogarnęła mnie rozpacz. Nie mogłem spać, paliłem dwie paczki papierosów dziennie, piłem alkohol. Pewnej nocy powiedziałem Jadwidze:

„Odetnijmy to złe amerykańskie fatum i wracajmy do Polski”.

Był rok 1999. Wielu moich przyjaciół założyło już własne firmy produkcyjne. Myślałem: „Teraz, gdy przyniosę scenariusz o Chopinie, moi rodacy, pamiętający nasze sukcesy, w tym  Noce i dnie z 23 milionami widzów, rzucą mi się w ramiona”. Tymczasem niemal wszyscy mówili, że projekt jest dla nich zbyt drogi. Pewien bardzo przeciętny reżyser filmowy, który w czasach mojej świetności w Polsce umniejszał moje osiągnięcia, uderzył mnie poniżej pasa, mówiąc brutalnie, że powinienem szukać finansowania w innym kraju. Jego jadowite słowa przypominały mi, że nie potrafiłem zdobyć pieniędzy w Ameryce, mimo że żyłem tam tyle lat. Poczułem się upokorzony i powiedziałem do Jadzi:

„Wracajmy do Ameryki”.

Nagle, w noc przed wyjazdem, zadzwonił telefon z największego polskiego banku. Sekretarka powiedziała, że prezes banku, pani Henryka Piotrowska, chce się z nami spotkać w swoim gabinecie. W dniu spotkania pani prezes rozładowała napięcie, mówiąc:

„Jadwigo, tak bardzo kocham panią i pani aktorstwo, że nazwałam moją córkę Jadwiga”.

Po chwili dodała:

„Powiedziano mi, że chcecie zrobić film o Chopinie. Czy to prawda?”

„Tak”.

„Czy macie scenariusz?”

„Tak”.

„Czy macie producenta?”

„Nie”.

„Czy macie pieniądze?”

„Nie”.

„Ile potrzebujecie?”

Gdy zacząłem jąkać się, mówiąc, że to film kostiumowy wymagający ogromnych środków, powiedziała serdecznie:

„Daję panu 25 milionów złotych. Czy to wystarczy?”

Byłem sparaliżowany. Nie byłem w stanie wydobyć z siebie słów wdzięczności. To był cud, który zdarza się raz na milion lat! Film otrzymał w Polsce Złoty Bilet z box office’u i został sprzedany do 37 krajów na całym świecie. W napisach końcowych znalazły się słowa:

„Ten film powstał dzięki Prezesowi Banku Polskiego”.

Tak – to był niewiarygodny dar od Boga!!!